Gavrilo Princip - graphic novel van Henrik Rehr

Bij mijn generatie staat 11 september in het geheugen gegrift, honderd jaar geleden was dat 28 juni. Op 28 juni 1914 vermoordde Gavrilo Princip aartshertog Franz Ferdinand in Sarajevo. Zijn dodelijke schot was het allereerste van een hele wereldoorlog. Dat drieste wapenfeit van Princip is genoegzaam bekend maar over de tragische figuur van Gavrilo Princip zelf is raar genoeg weinig geweten. De Deens/Amerikaanse tekenaar Henrik Rehr brengt daar nu verandering in met een uitgebreide biografie in de vorm van een graphic novel.

En wat voor één. Historisch onderbouwd, belicht Rehr alle hoeken en kanten van de geschiedenis van Bosnië, Servië en Oostenrijk-Hongarije, wroet hij in de levensloop van Princip én diens slachtoffer Aartshertog Franz-Ferdinand. Van bij hun geboorte tot aan hun dood. De een is van straatarme komaf ergens in de Balkan, de ander groeit op in de statige paleizen in Wenen.

We zien hoe Gavrilo zich ontpopt van een matige student tot een geradicaliseerde terrorist onder invloed van de anarchistische lectuur van Bakoenin en Kropotkin. Princip - etnisch gezien een Bosnische Serviër - leeft in Sarajevo onder het al bij al vrij liberale regime van Oostenrijk-Hongarije maar komt tijdens een reis naar Belgrado - een kweekvijver voor uitwijkelingen uit Oostenrijks-Hongaars Bosnië - in de ban van de Groot-Servische gedachte. Vanaf dan is het hek van de dam en stelt hij zijn leven in dienst van een wel erg naïeve onafhankelijkheidsstrijd. Hij wordt een speelbal in handen van Servische nationalisten, gegroepeerd in de terroristische groepering “De Zwarte Hand” die hem en zijn vrienden van wapens, geld en een smokkelnetwerk voorzien om de moord uit te voeren.

Rehrs strip biedt een inkijk in Princips leven en zijn motieven voor de moord. Hij putte daarvoor o.a. uit de notulen van Princips proces. Hij toont ons Gavrilo Princip als en tragische figuur. Degene die de trekker overhaalde en daarmee de geschiedenis veranderde. Al is de ondertitel van de strip eigenlijk fout gekozen. Het is onderhand immers wel duidelijk dat die oorlog er zonder hem ook wel was gekomen....

Henrik Rehr - Gavrilo Princip, Biloan, 2014

Een vrouw op de vlucht voor een bericht - David Grossman

“Een vrouw op de vlucht voor een bericht” is een tragisch boek, niet enkel omwille van de inhoud, maar omdat de werkelijkheid in dit geval de fictie heeft ingehaald. Het hoofdpersonage van dit boek, Ora, moeder van twee volwassen zonen, doet wat er in de titel staat. Het is oorlog en haar jongste zoon, Ofer neemt dienst. Ze vlucht weg van alle mogelijke manieren waarop de legerleiding haar zou kunnen contacteren met slecht nieuws over haar zoon. Dat laatste is exact wat Grossman zelf is overkomen toen dit boek al vergevorderd was. Grossmans zoon, Uri sneuvelde tijdens de tweede Libanonoorlog. Dit ongewilde autobiografische element zorgt ervoor dat lectuur van dit boek iets sacraals en bezwerends krijgt. Het boek afwerken moet voor Grossman erg therapeutisch zijn geweest.

In de eerste plaats is het boek echter de geschiedenis van een wat bizarre driehoeksverhouding tussen Ora, het vrouwelijke hoofdpersonage en twee mannen Ilan, en Avram. Het boek vangt aan als ze beiden leert kennen in haar jeugd. Ze trouwt met Ilan en heeft met hem een zoon. Tijdens hun diensttijd breekt er oorlog uit met Egypte. Oorlog betekent het lot uitdagen en dat is precies wat er gebeurt. Door een ongelukkig toeval (waar Ora en Ilan de hand in hebben) komt Ilan naar huis terwijl Avram achterblijft in de oorlogszone. Hij wordt krijgsgevangen gemaakt en omdat hij voor de Joodse militaire inlichtingendienst werkt zwaar gemarteld. Fysiek, maar vooral mentaal gebroken komt Avram terug uit gevangenschap. Hoewel hij niet meer in staat is tot relaties en als een soort levende dode in de wereld staat, zal het steeds opnieuw Ora zijn die hem (een beetje van) zijn levenskracht teruggeeft. Tot ze zwanger blijkt van hem en hij alle contact met haar verbreekt.

Twintig jaar later als Ofers militaire diensttijd er bijna opzit nemen ze terug contact op met elkaar. Het is op dat moment dat ze samen zullen vluchten voor de slechte mare. Ze ondernemen een lange voettocht doorheen Galilea en mijden alle nieuws. Het is daar dat Ora aan Avram het levensverhaal vertelt van haar zonen, van haar gezin en hoe zij en Ilan tijdens en na de krijgsgevangenschap van Avram voor hem hebben gezorgd.

De vlucht voor slechte berichten is een universeel thema. In “Post voor Mevrouw Bromley” van Stefan Brijs pleegt de postbode zelfmoord omdat hij het verdriet van de moeders en vrouwen niet meer aankan telkens als hij hen slecht nieuws brengt en in Erwin Mortiers “Godenslaap” wordt eveneens treffend beschreven met hoeveel angst de achtergebleven vrouwen de komst van de postbode met oorlogstijdingen tegemoet zien. De vlucht van Ora en Avram en het vertellen van verhalen heeft iets bezwerends. Ze proberen een onontkoombare werkelijkheid naar hun hand te zetten, maar dat blijkt even effectief als een sjamaan die het probeert te laten regenen door te dansen. Hoewel ze geen gsm bij zich hebben, niet naar radio en tv luisteren en geen kranten lezen worden ze constant herinnerd aan alle oorlogen waar Israel bij betrokken was. Overal staan er wel monumenten voor gevallen soldaten en officieren. De boodschap is duidelijk: aan het lot, het toeval en de oorlogsgruwel is niet te ontkomen.

Grossmans boek laat ook duidelijk zien wat het betekent om als Joods burger in een soort permanente staat van oorlog te leven: van schermutselingen aan de grenzen, systematische aanslagen, echte veldslagen...Treffend is de passage waarin Ora vertelt hoe Ofer op zevenjarige leeftijd ontdekt hoe de weinige joden omringd zijn door naties die hen als De Vijand beschouwen. En welke existentiële angst dit bij hem oproept. Dat inzicht transformeert Ofer tijdens zijn lange legerdienst naar iemand die de anderen uiteindelijk zelf als vijanden gaat beschouwen. En bereid is fluitend ten strijde te trekken...

Dit boek blijft aan je plakken omdat je weet wat er echt is gebeurd. Ondanks het verlies van zijn eigen zoon Uri in een zoveelste oorlog toont Grossman zijn verdriet, maar geen wraakgevoelens. Het boek toont wat oorlogslogica is en hoe mensen moeten leven in zo'n situatie. In dat opzicht is Grossmans boodschap er een van pacifisme.

David Grossman – Een vrouw op de vlucht voor een bericht, Cossee, 2012

Oorlogslectuur (bis)

De stroom boeken, strips, dichtbundels en films over WOI lijkt niet te stoppen en ook ik heb een nieuwe lading achter de kiezen.

 De laatste in de rij was de nieuwe strip van Ivan Adriaenssens “Elsie & Mairi” mij cadeau gedaan door enkele attente collega’s. Dit is het vervolg op de strip “Afspraak in Nieuwpoort” die ik elders op deze blog heb besproken. Weerom maakt Adriaenssens gebruik, van waargebeurde verhalen. Elsie en Mairi hebben echt bestaan, het waren vrouwen uit de hogere Britse klasse die vrijwillig aan het front gingen dienen als verpleegster. Omdat veel van de getroffen soldaten stierven op weg naar een veldhospitaal richten ze een verbandpost op aan het front zelf. Daar dienden ze de eerste zorgen toe. Elsie en Mairi verliezen in de oorlog hun onschuld maar behouden hun idealisme. Toch kon deze strip mij iets minder bekoren dan “Afspraak in Nieuwpoort”. De zijsprongen naar het privéleven leiden soms iets te veel af van de kern van het verhaal. Maar het blijft wel een mooie geschiedenis over twee sterk geëngageerde vrouwen.

Verder was er de prachtige roman “Oorlog en Terpentijn” van Stefan Hertmans. Het boek hoeft nog weinig intro en is begonnen aan een literaire prijzenslag. Vorige week won hij de prijs van de Vlaamse Gemeenschap en hij staat ondertussen op de shortlist van de Gouden Boekenuil. Hertmans verwerkte in dit boek de memoires van zijn grootvader, Urbain Martien, een man die een wel heel tragisch leven heeft geleden: extreme armoede in zijn kindertijd, zijn vader vroeg verloren, vervolgens een traumatische periode in de loopgraven waar hij drie keer ernstig gewond raakte. Hertmans grootvader beschrijft in zijn memoires ook de vernederingen van de Vlaamse soldaten door hun Franstalige officieren. Pijnlijk is het voorval waarbij een  officier een belangrijke medaille voor moed en zelfopoffering van de inmiddels tot sergeant-majoor bevorderde Urbain vervalst om het echte exemplaar zelf te kunnen houden. Aangrijpend is ook de beschrijving van hoe het deze beproefde  man na de oorlog vergaat en hoe de oorlogstrauma's tot waanzin dreigen te leiden en hij elektroshocks moet ondergaan... Er wordt je als lezer weinig leed bespaard in dit boek. Hertmans heeft het schrijven van dit boek 30 jaar voor zich uitgeschoven, laten rijpen. Maar uiteindelijk schreef hij met dit ene boek niet alleen oorlogsgeschiedenis, maar ook een familiekroniek, een boek over kunst, een liefdesroman en een biografie. Groots.

Van een totaal andere orde is “Augustus 1914 -België op de vlucht. ” van de historici Misjoe Verleyen en Marc De Meyer. Zij reconstrueren de noodlottige augustusmaand wanneer de Duisters België binnenvluchten. Het boek is een tragische tocht doorheen wat we nu bestempelen als de “martelaarssteden”. Het boek maakt het patroon duidelijk waarmee de Duitse legers - gefrustreerd door de veel trager dan verwachte opmars  - zich botvierden op weerloze burgers en vervielen in moord, brandstichting, plundering en verkrachting. Het boek volgt de opmars van de Duitser legers van Visé, Luik, Namen en Dinant, over Diest, Tienen, Aarschot, Leuven, Antwerpen, Dendermonde tot in de Westhoek. Telkens was de tegenstand van het dappere Belgische leger groter dan verwacht maar moest dit kleine leger terugtrekken met in hun kielzog duizenden vluchtelingen. Overgebleven burgers werden beschouwd als zogenaamde franc-tireurs, vermeende burgermilities die vanuit huizen op de Duitse soldaten zouden hebben geschoten. Met die drogreden werden hele dorpen en steden in brand gestoken en burgers standrechtelijk geëxecuteerd: Dinant (+680), Leuven (+248), Aarschot (+156) enz. “België op de vlucht” gaat dieper in op het lot van de vele vluchtelingen en waar en hoe ze opgevangen werden in Engeland, Frankrijk en Nederland, welke bijdrage ze daar leverden aan de oorlogsindustrie en hoe ze soms in conflict kwamen met de plaatselijke bevolking. Een ontluisterend boek dat doet nadenken over de oorlogsmigranten van nu.

Verder las ik ook het bekende boek van JHJ Andriessen: “Wereldoorlog I in foto's”.  Het fotoboek bevat naast honderden zwart-witfoto’s enkele onderhoudende essays over de meest markante aspecten van de oorlog: de oorlogslogica van de grote Europese mogendheden, de grote veldslagen, de Amerikaanse bijdrage, het Verdrag van Versailles.

Besproken boeken:

Ivan Petrus Adriaenssens - Elsie en Mairi  Engelen van Flanders Fields, Lannoo, 2013 Misjoe

Stefan Hertmans - Oorlog & Terpentijn, De Bezige Bij, 2013

Verleyen en Marc De Meyer - Augustus 1914 -België op de vlucht, Manteau, 2013

JHJ Andriessen -Wereldoorlog I in foto's, Remainder Books, 2013